Hệ quả địa lý của chuyển động Trái Đất — Mô phỏng 3D Tương tác (Địa lý THPT)
Câu hỏi trọng tâm: Cùng một thời điểm, vì sao ở Bắc Kinh/Hà Nội là buổi trưa còn ở New York lại là nửa đêm, và vì sao ngày mùa hè lại dài hơn ngày mùa đông?
Phương trình / Nguyên lý cốt lõi: Tự quay → Luân phiên ngày đêm · Quay quanh Mặt Trời → Dịch chuyển tia sáng Mặt Trời chiếu vuông góc
Đối chiếu Chương trình GDPT 2018: Địa lý 10 — SGK GDPT 2018 · Chương Trái Đất — Bài «Chuyển động tự quay và chuyển động quanh Mặt Trời của Trái Đất; Hệ quả địa lý» (tr.2–14)
Chuỗi bước khám phá và kết luận khoa học (9 bước)
- Bước 1 (Tự quay): Trái Đất mỗi ngày quay một vòng, vòng quay ấy diễn ra như thế nào? — Kết luận: Trái Đất tự quay quanh trục từ Tây sang Đông, chu kỳ 1 ngày mặt trời = 24 giờ (chu kỳ thực là ngày sao 23 giờ 56 phút 4 giây), tốc độ góc khoảng 15°/giờ, tốc độ dài giảm dần từ Xích đạo về hai cực. |
Từ Tây sang Đông · 1 ngày mặt trời = 24 giờ · Tốc độ góc 15°/giờ - Bước 2 (Quay quanh Mặt Trời): Trái Đất chuyển động một vòng quanh Mặt Trời có đặc điểm gì về quỹ đạo và vận tốc? — Kết luận: Chuyển động quanh Mặt Trời cùng chiều với tự quay (từ Tây sang Đông) trên quỹ đạo elip gần tròn có Mặt Trời ở một tiêu điểm; đầu tháng 1 qua cận nhật, đầu tháng 7 qua viễn nhật, ở cận nhật Trái Đất chuyển động nhanh hơn nên nửa năm mùa hạ ở bán cầu Bắc dài hơn nửa năm mùa đông 7 ngày. |
Điểm cận nhật (đầu tháng 1) nhanh · Điểm viễn nhật (đầu tháng 7) chậm - Bước 3 (Bán cầu ngày - đêm): Cùng một thời điểm, vì sao một nửa Trái Đất là ban ngày, nửa kia là ban đêm? — Kết luận: Mặt Trời chỉ chiếu sáng được một nửa bề mặt Trái Đất, ranh giới giữa bán cầu ngày và bán cầu đêm là đường (vòng) phân chia sáng tối; sự tự quay của Trái Đất làm ngày đêm luân phiên không ngừng với chu kỳ 1 ngày mặt trời. |
Bán cầu ngày ｜ Bán cầu đêm - Bước 4 (Đường bình minh & hoàng hôn): Trên vòng phân chia sáng tối, nửa nào là đường bình minh (sáng), nửa nào là đường hoàng hôn (tối)? — Kết luận: Thuận theo chiều tự quay của Trái Đất, nửa vòng đi từ bán cầu đêm sang bán cầu ngày là đường bình minh, nửa vòng đi từ bán cầu ngày sang bán cầu đêm là đường hoàng hôn; trên đường phân chia sáng tối độ cao Mặt Trời bằng 0°. |
Theo chiều tự quay: Đêm sang Ngày = Đường bình minh; Ngày sang Đêm = Đường hoàng hôn - Bước 5 (Giờ địa phương): Vì sao các thành phố ở phía Đông lại nhìn thấy Mặt Trời mọc sớm hơn? — Kết luận: Trái Đất tự quay từ Tây sang Đông nên địa điểm ở phía Đông thấy Mặt Trời mọc trước và có giờ sớm hơn phía Tây; kinh độ cách nhau 15° thì giờ địa phương lệch nhau 1 giờ. |
Phía Đông sớm hơn phía Tây · Kinh độ cách nhau 15° thì giờ địa phương lệch nhau 1 giờ - Bước 6 (Múi giờ & Đường chuyển ngày): Nếu cả thế giới chỉ dùng giờ địa phương thì rất bất tiện, phải làm sao? Vì sao đi qua kinh tuyến 180° lại lùi về ngày hôm qua? — Kết luận: Toàn cầu chia làm 24 múi giờ, mỗi múi rộng 15°, lấy giờ địa phương của kinh tuyến giữa làm giờ múi; lấy kinh tuyến 180° làm đường chuyển ngày quốc tế, đi từ múi Đông 12 sang phía Đông vào múi Tây 12 thì giờ không đổi nhưng lùi 1 ngày. |
Toàn cầu chia 24 múi giờ · Mỗi múi rộng 15° · Hai múi liền kề lệch nhau 1 giờ - Bước 7 (Độ dài ngày đêm): Vào ngày Hạ chí, càng đi về phía Bắc ban ngày càng dài, dài đến đâu thì đạt cực đại? — Kết luận: Độ dài ngày đêm thay đổi theo vĩ độ và theo mùa: ngày Hạ chí bán cầu Bắc ngày dài đêm ngắn, vĩ độ càng cao ngày càng dài, từ Vòng cực Bắc về cực là ngày địa cực; tại Xích đạo quanh năm và trên toàn cầu vào hai ngày Xuân phân - Thu phân, ngày đêm dài bằng nhau 12 giờ. |
Độ dài ngày = 24·arccos(−tanφ·tanδ)/180° - Bước 8 (Góc nhập xạ lúc chính ngọ): Độ cao Mặt Trời lúc chính ngọ lớn bao nhiêu, có thể lên tới đỉnh đầu (thiên đỉnh) không? — Kết luận: Góc nhập xạ lúc chính ngọ H = 90° − |φ − δ|, càng gần vĩ độ có Mặt Trời lên thiên đỉnh thì càng lớn; tại 40°N ngày Hạ chí là 73°26′, Đông chí là 26°34′; phía Bắc Chí tuyến Bắc quanh năm Mặt Trời lúc chính ngọ nằm ở hướng Nam. |
H = 90° − |φ − δ| - Bước 9 (Kiểm tra · Đổi múi giờ): Kiểm tra: Lễ khai mạc World Cup diễn ra tại Moscow lúc 17:30 ngày 14/6 (múi Đông 3), hỏi giờ Bắc Kinh (múi Đông 8) là mấy giờ? — Kết luận: Lễ khai mạc tại Moscow (múi Đông 3) lúc 17:30 giờ địa phương, Bắc Kinh ở múi Đông 8, lệch nhau 5 múi giờ về phía Đông nên giờ Bắc Kinh là 22:30. |
Giờ Bắc Kinh = Giờ múi Đông 8 (UTC+8) = Giờ địa phương của kinh tuyến 120°E
Xem trang chi tiết bài giảng, hướng dẫn lớp học và câu hỏi ôn tập Hệ quả địa lý của chuyển động Trái Đất · Trang chủ VietLab 3D