Sự hình thành và dẫn truyền xung thần kinh qua sợi trục và Synapse

Phương trình / Quy luật áp dụng: Hưng phấn = Tín hiệu điện (Xung thần kinh)

Giải thích chuẩn SGK: Hưng phấn được dẫn truyền dọc theo sợi thần kinh dưới dạng tín hiệu điện, tín hiệu điện này còn được gọi là xung thần kinh.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Điện kế chỉ lệch khi có sự chênh lệch điện thế giữa hai điểm: lệch ở a trước rồi mới đến b chứng tỏ hưng phấn đã "di chuyển" dọc theo sợi thần kinh.

Phương trình / Quy luật áp dụng: Trạng thái nghỉ: K⁺ đi ra → Trong âm ngoài dương

Giải thích chuẩn SGK: Ở trạng thái nghỉ, màng chủ yếu có tính thấm đối với K⁺; K⁺ đi ra làm nồng độ ion dương bên ngoài màng cao hơn bên trong, tạo nên trạng thái trong âm ngoài dương gọi là điện thế nghỉ.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Điện thế nghỉ được tạo nên do sự di chuyển của K⁺ đi ra ngoài chứ không phải Na⁺.

Phương trình / Quy luật áp dụng: Hưng phấn: Na⁺ đi vào → Trong dương ngoài âm

Giải thích chuẩn SGK: Khi bị kích thích, tính thấm của màng đối với Na⁺ tăng lên làm Na⁺ đi vào, khiến vùng đó chuyển sang trạng thái hưng phấn trong dương ngoài âm, điện thế màng lúc này gọi là điện thế hoạt động.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Sự đảo ngược từ trong âm ngoài dương ↔ trong dương ngoài âm là nhờ dòng Na⁺ đi vào.

Phương trình / Quy luật áp dụng: Dòng điện cục bộ → Kích thích vùng lân cận hưng phấn

Giải thích chuẩn SGK: Sự chênh lệch điện thế giữa vùng hưng phấn và vùng chưa hưng phấn tạo thành dòng điện cục bộ; dòng điện cục bộ kích thích vùng chưa hưng phấn lân cận làm phát sinh hưng phấn mới, nhờ đó xung thần kinh lan truyền về phía trước còn phía sau phục hồi trạng thái nghỉ.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Dẫn truyền xung thần kinh không phải là "dòng điện chạy dọc dây dẫn đồng", mà là "quá trình tái phát sinh điện thế hoạt động nối tiếp nhau từng đoạn".

Phương trình / Quy luật áp dụng: Bóng synapse → Khe synapse → Thụ thể

Giải thích chuẩn SGK: Synapse gồm màng trước synapse, khe synapse và màng sau synapse; chất trung gian hóa học được giải phóng từ bóng synapse, khuếch tán qua khe và gắn vào thụ thể trên màng sau, làm phát sinh điện thế ở màng sau synapse.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: 5 bước truyền tin qua synapse: Xung thần kinh đến chùy → Giải phóng chất trung gian hóa học → Khuếch tán qua khe → Gắn vào thụ thể màng sau → Phân hủy hoặc tái hấp thu.

Phương trình / Quy luật áp dụng: Chất trung gian hóa học chỉ được giải phóng từ màng trước synapse

Giải thích chuẩn SGK: Chất trung gian hóa học chỉ có trong bóng synapse và chỉ được giải phóng từ màng trước tác động lên thụ thể màng sau, nên truyền tin giữa các neuron chỉ theo một chiều; do phải qua bước chuyển đổi tín hiệu hóa học (có độ trễ) nên tốc độ truyền qua synapse chậm hơn trên sợi thần kinh.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Tính một chiều nhìn vào "chất trung gian hóa học xuất phát từ phía nào, thụ thể ở phía nào"; tính "chậm" nhìn vào "độ trễ thời gian chuyển đổi tín hiệu".

Phương trình / Quy luật áp dụng: Dopamine ứ đọng ở khe → Số lượng thụ thể giảm xuống

Giải thích chuẩn SGK: Cocaine làm mất chức năng tái hấp thu dopamine của protein vận chuyển trên màng trước synapse, khiến dopamine ứ đọng ở khe synapse và kích thích liên tục làm giảm số lượng thụ thể dopamine trên màng sau; khi hết thuốc, do thụ thể đã bị giảm nên lượng dopamine bình thường không đủ gây hưng phấn, buộc phải tiếp tục dùng thuốc với liều cao hơn, tạo thành vòng xoắn bệnh lý gây nghiện.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Thao tác thêm chất ma túy = Hậu quả: dopamine ứ đọng, thụ thể ở màng sau giảm sút; hãy giải thích: tại sao khi ngừng dùng thuốc thì cơ thể lại rơi vào trạng thái vật vã, trống rỗng?

Phương trình / Quy luật áp dụng: Biên độ điện thế hoạt động giảm khi nồng độ Na⁺ ngoại bào giảm

Giải thích chuẩn SGK: Khi thay đổi nồng độ Na⁺ bên ngoài sợi trục, điện thế nghỉ không bị ảnh hưởng, nhưng biên độ của điện thế hoạt động sẽ giảm khi nồng độ Na⁺ giảm.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Cùng một thanh trượt nhưng một chỉ số thay đổi, một chỉ số giữ nguyên — đây chính là kết luận thực nghiệm quan trọng về bản chất ion của điện thế màng.

Phương trình / Quy luật áp dụng: Đỉnh ≥ +28.9 mV, duy trì 15 s

Giải thích chuẩn SGK: Kết luận thực hành: Điều chỉnh nồng độ Na⁺ ngoại bào về 100 %, duy trì kích thích và mở khóa kênh Na⁺ thì điện thế hoạt động sẽ phục hồi bình thường.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Phần kiểm tra rèn kỹ năng đọc số liệu, điều khiển công tắc và xác định đúng yếu tố quyết định biên độ đỉnh.

Giải thích chuẩn SGK: Đáp án đúng: Trong âm ngoài dương. Ở trạng thái nghỉ, dòng K⁺ đi ra làm nồng độ ion dương ở ngoài màng cao hơn trong màng, tạo nên điện thế trong âm ngoài dương (SGK Sinh học 11).

Giải thích chuẩn SGK: Đáp án đúng: Na⁺ đi vào. Khi bị kích thích, tính thấm của màng đối với Na⁺ tăng lên làm Na⁺ ồ ạt đi vào trong màng, gây đảo cực thành trong dương ngoài âm (SGK Sinh học 11).

Giải thích chuẩn SGK: Đáp án đúng: Chất trung gian hóa học chỉ có trong bóng synapse và chỉ được giải phóng từ màng trước synapse. Chất trung gian hóa học chỉ nằm trong bóng synapse, chỉ được giải phóng từ màng trước synapse rồi gắn với thụ thể đặc hiệu trên màng sau synapse (SGK Sinh học 11).

Giải thích chuẩn SGK: Đáp án đúng: Biên độ điện thế hoạt động giảm xuống, điện thế nghỉ không bị ảnh hưởng. Khi thay đổi nồng độ Na⁺ bên ngoài sợi trục, điện thế nghỉ không bị ảnh hưởng, nhưng biên độ của điện thế hoạt động giảm xuống khi nồng độ Na⁺ giảm (SGK Sinh học 11).