Tương tác Biển – Khí quyển: Hiện tượng El Niño và La Niña (ENSO)

Phương trình / Quy luật áp dụng: Bốc hơi—Ngưng tụ = Nhiệt ẩn

Giải thích chuẩn SGK: Đại dương cung cấp hơi nước và nhiệt lượng cho khí quyển (nhiệt ẩn là con đường chính), còn khí quyển truyền động năng cho đại dương thông qua gió để thúc đẩy nước biển tầng mặt chuyển động; tương tác Biển—Khí quyển duy trì sự cân bằng ẩm và nhiệt trên Trái Đất.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Thường gặp trong thi cử: Đại dương là nguồn cung cấp hơi nước và kho dự trữ nhiệt lượng chủ yếu nhất của khí quyển; khí quyển cung cấp động năng cho sự vận động của nước biển.

Phương trình / Quy luật áp dụng: tEast = 29.5 − 8.0·upw + A

Giải thích chuẩn SGK: Cái lạnh ở bờ đông bắt nguồn từ dòng nước lạnh trồi lên: gió Mậu dịch thổi lớp nước ấm tầng mặt đi, kéo nước lạnh tầng dưới dâng lên; nước trồi càng mạnh thì bờ đông càng lạnh và chênh lệch nhiệt độ tây - đông càng lớn.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Thường gặp trong thi cử: Lưỡi nước lạnh ven bờ Đông Thái Bình Dương hình thành do dòng nước lạnh trồi lên, và cường độ nước trồi gắn liền với độ mạnh yếu của gió Mậu dịch.

Phương trình / Quy luật áp dụng: Chênh lệch nhiệt độ → Hoàn lưu: Tây bốc lên · Đông giáng xuống

Giải thích chuẩn SGK: Năm bình thường, nước biển phía tây ấm làm không khí bốc lên, nhiệt độ biển phía đông thấp làm không khí giáng xuống; gió Mậu dịch sát mặt đất thổi từ đông sang tây, ngược chiều với gió trên cao, tạo thành vòng hoàn lưu nhiệt khí quyển khép kín.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Thường gặp trong thi cử: Năm bình thường phía tây khí bốc lên, phía đông khí giáng xuống, gió Mậu dịch sát mặt đất thổi từ đông sang tây.

Phương trình / Quy luật áp dụng: A ≥ +0.5 ℃ → El Niño

Giải thích chuẩn SGK: El Niño là hiện tượng nhiệt độ nước biển tầng mặt khu vực trung tâm và phía đông Thái Bình Dương gần Xích đạo tăng cao bất thường; nó làm chênh lệch nhiệt độ tây - đông giảm, gió Mậu dịch yếu đi, dòng khí giáng xuống ở phía đông suy yếu hoặc chuyển thành bốc lên, khiến bờ đông từ hạn chuyển sang lụt, bờ tây từ mưa nhiều chuyển sang hạn hán.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Dễ nhầm: Nói El Niño là "bờ đông lạnh đi" hoặc "gió Mậu dịch đảo chiều hoàn toàn" — bản chất là bờ đông ấm lên bất thường, chênh lệch nhiệt độ giảm và gió Mậu dịch suy yếu.

Phương trình / Quy luật áp dụng: wEast = A / 1.5 − 1

Giải thích chuẩn SGK: Điểm mà dòng khí giáng xuống ở phía đông "biến mất" là khi dị thường nhiệt độ biển đạt +1.5 ℃ (thiết lập mô hình): chuyển động thẳng đứng ở hai bờ đồng thời về 0, ấm hơn mức này thì phía đông mới chuyển thành dòng khí bốc lên.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Dễ nhầm: Gộp "yếu đi / biến mất / đảo chiều" làm một — đây là ba mức độ tiến triển nối tiếp nhau.

Phương trình / Quy luật áp dụng: A ≤ −0.5 ℃ → La Niña

Giải thích chuẩn SGK: La Niña là hiện tượng nhiệt độ nước biển tầng mặt khu vực trung tâm và phía đông Thái Bình Dương gần Xích đạo giảm thấp bất thường; nó làm chênh lệch nhiệt độ tây - đông tăng lên, gió Mậu dịch mạnh hơn, dòng khí giáng xuống ở phía đông mạnh hơn, khiến bờ đông càng hạn và bờ tây càng mưa lụt.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Dễ nhầm: Viết ngược lượng mưa khi xảy ra La Niña — trong pha La Niña, bờ đông khô hạn hơn, bờ tây mưa lũ nhiều hơn (ngược với El Niño).

Phương trình / Quy luật áp dụng: Điểm có wEast = 0

Giải thích chuẩn SGK: Điểm mà dòng khí giáng xuống ở phía đông "biến mất" ứng với dị thường nhiệt độ biển +1.5 ℃ (khi hệ số nước trồi = 1.00); ấm thêm chút nữa mới chuyển thành dòng bốc lên, đúng với mô tả "yếu đi hoặc biến mất, thậm chí xuất hiện dòng khí bốc lên".

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Kiểm tra: Xác định được điểm "dòng giáng xuống biến mất" và giải thích tại sao tại đó chưa chuyển thành "dòng bốc lên".

Giải thích chuẩn SGK: Đáp án đúng: Đại dương. Dữ kiện A1.3 ②#2 (SGK Địa lý 10): Đại dương cung cấp khoảng 87.5 % hơi nước cho khí quyển.

Giải thích chuẩn SGK: Đáp án đúng: Sự bốc hơi và ngưng tụ của nước biển (nhiệt ẩn). Dữ kiện A1.3 ②#6 (Hình 4.15 SGK Địa lý 10).

Giải thích chuẩn SGK: Đáp án đúng: Gió. Dữ kiện A1.3 ②#4 (SGK Địa lý 10): Dòng biển nóng Bắc và Nam Xích đạo được hình thành do gió Mậu dịch thổi.

Giải thích chuẩn SGK: Đáp án đúng: Bờ tây ấm, không khí bốc lên; bờ đông lạnh, không khí giáng xuống. Dữ kiện A2.3 #2 và Hình 4.18 (SGK Địa lý 10).

Giải thích chuẩn SGK: Đáp án đúng: Nước biển tầng mặt khu vực trung tâm và phía đông tăng ấm bất thường. Dữ kiện A2.3 #3 (SGK Địa lý 10): Nhiệt độ nước biển tầng mặt khu vực trung tâm và phía đông tăng cao bất thường.