Sự hình thành và phát triển địa hình sông ngòi

Phương trình / Quy luật áp dụng: Sông ngòi: Xâm thực → Vận chuyển → Bồi tụ

Giải thích chuẩn SGK: Sông ngòi là ngoại lực quan trọng kiến tạo địa hình bề mặt Trái Đất: dọc đường đi, sông xâm thực, vận chuyển, bồi tụ, làm thung lũng sông đào sâu, mở rộng, kéo dài, đồng thời tạo nên ba dạng đồng bằng bồi tụ ở trước núi, trung - hạ lưu và cửa sông.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Trọng tâm: Vị trí và điều kiện hình thành ba dạng đồng bằng bồi tụ.

Phương trình / Quy luật áp dụng: Độ chênh cao lớn + Tốc độ chảy nhanh → Xâm thực sâu, xâm thực giật lùi

Giải thích chuẩn SGK: Ở giai đoạn trẻ, độ chênh cao lớn, dòng chảy xiết, năng lượng tập trung, quá trình xâm thực diễn ra chủ yếu theo chiều sâu và về phía nguồn làm thung lũng sông không ngừng sâu thêm và kéo dài ra; vì vậy thung lũng sâu và hẹp, vách dốc đứng, mặt cắt ngang có hình chữ V (trên khối cắt, đầu thung lũng lùi dần về phía thượng nguồn theo từng giai đoạn chính là xâm thực giật lùi).

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Trọng tâm: Thung lũng hình chữ V = Độ chênh cao lớn, tốc độ chảy nhanh → Chủ yếu xâm thực sâu và xâm thực về phía nguồn.

Phương trình / Quy luật áp dụng: Tỉ lệ rộng/sâu = Chiều rộng ÷ Chiều sâu thung lũng: 10 → 60 → 200

Giải thích chuẩn SGK: Sau khi độ chênh cao giảm, xâm thực sâu yếu đi, xâm thực ngang hai bên bờ mạnh lên làm thung lũng sông không ngừng mở rộng; trải qua thời gian dài, mặt cắt ngang biến đổi thành hình lòng máng rộng và nông.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Trọng tâm: Mặt cắt ngang thung lũng sông tiến hóa từ hình chữ V sang hình lòng máng.

Phương trình / Quy luật áp dụng: Cửa núi: Độ dốc giảm đột ngột → Tốc độ chảy chậm lại → Hạt thô lắng đọng

Giải thích chuẩn SGK: Khi sông chảy ra khỏi vùng núi vào đồng bằng, địa hình trở nên bằng phẳng, lòng sông mở rộng, tốc độ dòng chảy giảm, vật liệu vận chuyển lắng đọng dần ở trước núi thành hình quạt; nhiều nón phóng vật mở rộng và nối liền nhau tạo thành đồng bằng bồi tụ trước núi rộng lớn.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Trọng tâm: Điều kiện hình thành nón phóng vật (cửa núi, độ dốc giảm đột ngột, tốc độ dòng chảy giảm).

Phương trình / Quy luật áp dụng: Bờ lõm (phía ngoài) v 1.09 · Bờ lồi (phía trong) v 0.57 m/s

Giải thích chuẩn SGK: Khi lòng sông uốn khúc, ở bờ lõm (phía ngoài khúc uốn) nước chảy nhanh, bị xói rửa xâm thực làm đường bờ lùi dần; ở bờ lồi (phía trong khúc uốn) nước chảy chậm, phù sa bồi tụ làm đường bờ tiến ra; do đó lòng sông càng uốn khúc hơn và thung lũng sông càng rộng hơn.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Trọng tâm: Bờ lõm xâm thực, bờ lồi bồi tụ và hướng dịch chuyển đường bờ.

Phương trình / Quy luật áp dụng: Bờ lồi bồi tụ → Mùa cạn lộ ra → Mùa lũ lại bồi đắp thêm

Giải thích chuẩn SGK: Bờ lồi bồi tụ tạo thành thể trầm tích ngầm dưới nước, khi cao dần và mở rộng sẽ lộ ra khỏi mặt nước vào mùa cạn tạo thành bãi bồi; vào mùa lũ bãi bồi bị ngập nước và tiếp tục nhận thêm phù sa bồi đắp; nhiều bãi bồi cổ nối liền với nhau tạo thành đồng bằng bãi bồi rộng lớn.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Trọng tâm: Sự hình thành bãi bồi và đồng bằng bãi bồi (Bờ lồi bồi tụ → Mùa cạn lộ ra → Mùa lũ bồi đắp tiếp).

Phương trình / Quy luật áp dụng: Nơi đổ ra biển độ dốc thoải → Tốc độ chảy chậm lại → Phù sa bồi tụ trước cửa sông

Giải thích chuẩn SGK: Khi dòng sông mang theo phù sa đổ vào biển, độ dốc ngầm ở cửa biển thoải, tốc độ dòng chảy giảm, phù sa lắng đọng trước cửa sông tạo thành thể bồi tụ gần giống hình tam giác; khi trầm tích tăng lên, châu thổ mở rộng về phía biển tạo thành đồng bằng châu thổ.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Trọng tâm: Điều kiện hình thành châu thổ và sự mở rộng ra biển.

Phương trình / Quy luật áp dụng: Trong mùa lũ D_max < 10 mm

Giải thích chuẩn SGK: Đường kính hạt lớn nhất cuốn được trên cùng một đoạn sông chỉ phụ thuộc vào tốc độ dòng chảy: trắc diện dọc thoải hơn hoặc lưu lượng nước nhỏ hơn đều làm giảm giá trị này.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Kiểm tra: Trong mùa lũ, làm cho đoạn sông uốn khúc không cuốn nổi sỏi 10 mm (duy trì 15 s).

Giải thích chuẩn SGK: Đáp án đúng: Chủ yếu xâm thực sâu và xâm thực giật lùi. Ở giai đoạn trẻ, độ chênh cao lớn, tốc độ chảy nhanh, xâm thực chủ yếu theo chiều sâu và về phía nguồn làm thung lũng sông đào sâu, kéo dài, mặt cắt ngang có hình chữ V (SGK Địa lý 10).

Giải thích chuẩn SGK: Đáp án đúng: Dịch chuyển về phía bắc. Bờ lõm xâm thực lùi dần, bờ lồi bồi tụ tiến ra: bờ bắc là bờ lõm nên đường bờ liên tục dịch chuyển về phía bắc (SGK Địa lý 10).

Giải thích chuẩn SGK: Đáp án đúng: Đới trước núi. Sông chảy ra khỏi vùng núi vào đồng bằng, độ dốc giảm đột ngột, tốc độ chảy chậm lại, vật liệu trầm tích ở trước núi thành hình quạt (SGK Địa lý 10).

Giải thích chuẩn SGK: Đáp án đúng: Độ dốc ngầm nơi đổ ra biển thoải, tốc độ dòng chảy giảm. Nơi đổ ra biển có độ dốc ngầm thoải, tốc độ dòng chảy của sông giảm, phù sa lắng đọng ở phía trước cửa sông và mở rộng về phía biển (SGK Địa lý 10).

Giải thích chuẩn SGK: Đáp án đúng: Nơi lũ không ngập tới. Điểm dân cư trước hết phải tính đến mối đe dọa của lũ lụt, nên thường phân bố ở những nơi lũ không ngập tới (SGK Địa lý 10).