Chuyển động ngang của không khí — Các lực tác động đến hướng và tốc độ gió

Phương trình / Quy luật áp dụng: Gradien khí áp = Chênh lệch khí áp giữa hai đường kề nhau ÷ Khoảng cách

Giải thích chuẩn SGK: Đường đẳng áp là đường nối các điểm có cùng trị số khí áp ở cùng một độ cao. Độ chênh lệch khí áp trên một đơn vị khoảng cách gọi là gradien khí áp: khoảng cách 200 km, hai đường kề nhau chênh 2 hPa thì gradien là 1.0 hPa/(100 km).

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Hay thi: Đường đẳng áp là đường nối các điểm có khí áp bằng nhau ở cùng một độ cao, đừng nhầm với mặt đẳng áp.

Phương trình / Quy luật áp dụng: Lực gradien khí áp nằm ngang ⊥ đường đẳng áp, hướng từ áp cao về áp thấp

Giải thích chuẩn SGK: Lực gradien khí áp nằm ngang vuông góc với đường đẳng áp và hướng từ áp cao về áp thấp. Nếu không có ngoại lực nào khác, hướng gió sẽ trùng với hướng của lực này — đây là nguyên nhân trực tiếp hình thành gió.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Hay thi: Nguyên nhân trực tiếp hình thành gió là lực gradien khí áp nằm ngang; cụm từ «vuông góc đường đẳng áp, áp cao→áp thấp» phải vẽ ra được.

Phương trình / Quy luật áp dụng: Lực làm lệch hướng ⊥ hướng gió, chỉ đổi hướng không đổi tốc độ

Giải thích chuẩn SGK: Sự tự quay của Trái Đất làm không khí đang chuyển động liên tục lệch sang phải (Nam bán cầu lệch sang trái): hướng gió bắt đầu từ vuông góc với đường đẳng áp, bị lực làm lệch hướng (Coriolis) bẻ dần đi, cuối cùng song song với đường đẳng áp. Lực làm lệch hướng luôn vuông góc với hướng gió, chỉ làm đổi hướng gió chứ không làm thay đổi tốc độ gió.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Bắc bán cầu lệch phải, Nam bán cầu lệch trái; tính chất «chỉ đổi hướng gió, không đổi tốc độ gió» hầu như năm nào cũng thi.

Phương trình / Quy luật áp dụng: Trên cao: Lực gradien + Lực làm lệch = 0 → Hướng gió ∥ Đường đẳng áp

Giải thích chuẩn SGK: Trên cao không có lực ma sát: lực gradien khí áp nằm ngang và lực làm lệch hướng có độ lớn bằng nhau, chiều ngược nhau, gió không lệch thêm nữa, hướng gió cuối cùng song song với đường đẳng áp.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Gió trên cao song song với đường đẳng áp; đường đẳng áp càng dày thì gió trên cao cũng càng mạnh.

Phương trình / Quy luật áp dụng: Lực gradien + Lực làm lệch + Lực ma sát = 0 → Hướng gió cắt xiên đường đẳng áp

Giải thích chuẩn SGK: Sát mặt đất còn chịu thêm lực ma sát: lực ma sát ngược chiều với hướng gió và làm giảm tốc độ gió. Dưới tác dụng tổng hợp của ba lực, hướng gió cắt xiên đường đẳng áp và hướng về phía áp thấp.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Hướng gió sát mặt đất cắt xiên đường đẳng áp và vẫn hướng về phía áp thấp; ma sát làm giảm tốc độ gió.

Phương trình / Quy luật áp dụng: Bắc bán cầu lệch phải · Nam bán cầu lệch trái

Giải thích chuẩn SGK: Trên cùng một trường khí áp, gió ở Bắc bán cầu lệch sang phải, ở Nam bán cầu lệch sang trái: hướng gió đối xứng gương sang phía bên kia, còn tốc độ gió và góc hợp với đường đẳng áp đều không đổi.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Nam bán cầu lệch trái; trên cùng một sơ đồ đường đẳng áp, kết luận về hướng gió ở hai bán cầu ngược nhau.

Phương trình / Quy luật áp dụng: Đường đẳng áp càng dày → Gradien càng lớn → Gió càng mạnh

Giải thích chuẩn SGK: Đường đẳng áp càng dày thì gradien khí áp càng lớn, sức gió càng mạnh; việc xác định hướng gió vẫn theo quy tắc «Bắc bán cầu lệch phải, cắt xiên đường đẳng áp hướng về phía áp thấp».

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Đường đẳng áp càng dày gió càng mạnh; khi nhận xét sức gió phải nêu đồng thời cả hai căn cứ là gradien khí áp và lực ma sát.

Phương trình / Quy luật áp dụng: Tốc độ gió ≥ 12.0 m/s và Góc hợp ≤ 15°

Giải thích chuẩn SGK: Độ lớn và hướng của gió do gradien khí áp và lực ma sát cùng quyết định: đường đẳng áp càng dày, mặt đệm càng nhẵn thì gió càng mạnh và càng gần như song song với đường đẳng áp.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Tổng hợp: Gradien khí áp quyết định độ lớn của gió, lực ma sát quyết định góc hợp giữa gió và đường đẳng áp.

Giải thích chuẩn SGK: Đáp án đúng: Đường nối các điểm có cùng khí áp ở cùng một độ cao. Nguyên văn SGK: Đường đẳng áp là đường nối các điểm có cùng trị số khí áp ở cùng một độ cao (khác với «mặt đẳng áp»).

Giải thích chuẩn SGK: Đáp án đúng: Lực gradien khí áp nằm ngang. Chỉ cần trên mặt phẳng ngang tồn tại gradien khí áp thì sẽ sinh ra lực gradien khí áp nằm ngang, thúc đẩy khí quyển chảy từ vùng áp cao sang vùng áp thấp tạo thành gió.

Giải thích chuẩn SGK: Đáp án đúng: Vuông góc với đường đẳng áp, hướng từ áp cao về áp thấp. Nguyên văn SGK: Hướng của lực gradien khí áp nằm ngang vuông góc với đường đẳng áp và chỉ từ áp cao về áp thấp.

Giải thích chuẩn SGK: Đáp án đúng: Chỉ làm thay đổi hướng gió, không làm thay đổi tốc độ gió. Lực làm lệch hướng luôn vuông góc với hướng gió, vì vậy chỉ làm thay đổi hướng gió chứ không làm thay đổi độ lớn tốc độ gió.

Giải thích chuẩn SGK: Đáp án đúng: Song song với đường đẳng áp. Ở trên cao không có lực ma sát, lực gradien và lực làm lệch có độ lớn bằng nhau, ngược chiều nhau, nên hướng gió song song với đường đẳng áp.