Các đai khí áp, đới gió và hoàn lưu khí quyển ba vòng (Hadley, Ferrel, Cực)

Phương trình / Quy luật áp dụng: Nhận nhiệt không đều + Lực làm lệch hướng → Hoàn lưu khí quyển

Giải thích chuẩn SGK: Xích đạo nhận nhiều bức xạ Mặt Trời, không khí sát mặt đất nóng lên giãn nở bốc cao làm khí áp giảm, hình thành đai áp thấp xích đạo (nguyên nhân nhiệt lực).

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Hay thi: Đai áp thấp xích đạo và đai áp cao cực có nguyên nhân nhiệt lực; đai áp cao cận nhiệt và đai áp thấp ôn đới (cận cực) có nguyên nhân động lực.

Phương trình / Quy luật áp dụng: Lực làm lệch hướng: Bắc bán cầu lệch phải · Nam bán cầu lệch trái · Xích đạo không lệch

Giải thích chuẩn SGK: Lực làm lệch hướng khiến dòng khí trên cao ở khoảng vĩ độ 30° lệch thành gió Tây, không khí tích tụ và hạ xuống tạo thành đai áp cao cận nhiệt; gió Tín phong Đông Bắc và Tín phong Đông Nam hội tụ bốc lên ở xích đạo, khép kín vòng hoàn lưu vĩ độ thấp.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Dễ nhầm: Đai áp cao cận nhiệt không phải hình thành do không khí lạnh đi rồi hạ xuống, mà do dòng khí trên cao bị chặn lại tích tụ và hạ xuống (nguyên nhân động lực).

Phương trình / Quy luật áp dụng: Gió Tây ôn đới ấm và nhẹ → Trườn lên trên gió Đông cực lạnh và nặng

Giải thích chuẩn SGK: Không khí ấm trườn lên dọc theo frông cực tạo thành đai áp thấp ôn đới (nguyên nhân động lực); nhờ đó Bắc bán cầu có ba vòng hoàn lưu, và Nam bán cầu cũng tương tự có ba vòng hoàn lưu.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Dễ nhầm: Đai áp thấp ôn đới (cận cực) không phải do mặt đất nóng làm không khí bốc lên, mà do hai khối khí nóng lạnh gặp nhau khiến không khí ấm trườn lên (nguyên nhân động lực).

Phương trình / Quy luật áp dụng: Xác định hướng gió: ① Hướng từ áp cao về áp thấp ② Bắc bán cầu lệch phải, Nam bán cầu lệch trái

Giải thích chuẩn SGK: Đai là vành đai bao quanh Trái Đất. Toàn cầu có 7 đai khí áp và 6 đai gió; hướng gió đi từ áp cao về áp thấp, rồi lệch phải ở Bắc bán cầu và lệch trái ở Nam bán cầu.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Hay thi: Khi xác định hướng gió, trước tiên vẽ mũi tên từ áp cao về áp thấp, sau đó bẻ lệch sang phải ở Bắc bán cầu và sang trái ở Nam bán cầu; «gió Tây» nghĩa là gió thổi từ hướng Tây sang hướng Đông.

Phương trình / Quy luật áp dụng: Mặt Trời lên thiên đỉnh dịch về Bắc → Các đai khí áp và đai gió dịch chuyển toàn bộ về phía Bắc

Giải thích chuẩn SGK: Các đai khí áp và đai gió dịch chuyển theo vị trí Mặt Trời lên thiên đỉnh, ở Bắc bán cầu mùa hè lệch về Bắc, mùa đông lệch về Nam; Rome mùa hè chịu sự khống chế của đai áp cao cận nhiệt, mùa đông chịu sự khống chế của đai gió Tây ôn đới, tạo nên khí hậu Địa Trung Hải hè khô đông mưa.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Dễ nhầm: Dịch chuyển theo mùa là cả hệ thống đai cùng tịnh tiến đồng bộ, không phải «chỉ các đai ở Bắc bán cầu chạy lên phía Bắc»; khí hậu Địa Trung Hải có đặc trưng hè khô đông mưa, không phải mưa quanh năm.

Phương trình / Quy luật áp dụng: Mô hình lý tưởng + Chênh lệch nhiệt lực biển – lục địa = Phân bố khí áp thực tế

Giải thích chuẩn SGK: Sự chênh lệch nhiệt lực giữa biển và lục địa làm các đai khí áp theo vĩ tuyến ở Bắc bán cầu bị chia cắt thành các trung tâm áp cao và áp thấp: tháng 1 áp cao châu Á (Xibia) cắt đứt đai áp thấp ôn đới, tháng 7 áp thấp châu Á (Nam Á) cắt đứt đai áp cao cận nhiệt; các trung tâm khí áp thay đổi theo mùa tạo nên hoàn lưu gió mùa.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Hay thi: Tháng 1 ở Bắc bán cầu, đai áp thấp ôn đới bị áp cao lạnh trên lục địa cắt đứt; tháng 7, đai áp cao cận nhiệt bị áp thấp nóng trên lục địa cắt đứt.

Phương trình / Quy luật áp dụng: Chặng hải trình → Đai đi qua → Tình trạng gió

Giải thích chuẩn SGK: Gió Tây ôn đới → Ngược gió; Đai áp cao cận nhiệt → Lặng gió; Gió Tín phong Đông Nam → Xuôi gió; Đai áp thấp xích đạo → Biển lặng gió êm.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Hay thi: Cho một tuyến hải trình hoặc một địa điểm, yêu cầu xác định đai khí áp hay đai gió tại đó rồi nêu tình trạng gió hoặc thời tiết.

Giải thích chuẩn SGK: Đáp án đúng: Sự nhận nhiệt không đều giữa các vĩ độ cao – thấp và lực làm lệch hướng (Coriolis). SGK tr.48: Giả sử bề mặt Trái Đất đồng nhất, nhân tố gây ra sự vận động của khí quyển là sự nhận nhiệt không đều giữa các vùng vĩ độ cao – thấp và lực làm lệch hướng do Trái Đất tự quay.

Giải thích chuẩn SGK: Đáp án đúng: Dòng khí trên cao tích tụ tại đây rồi hạ xuống (nguyên nhân động lực). Dòng khí từ trên cao xích đạo đi tới khoảng vĩ độ 30° bị lệch thành gió Tây, tích tụ và hạ xuống làm khí áp mặt đất tăng cao. Còn lạnh đi rồi hạ xuống là nguyên nhân của đai áp cao cực.

Giải thích chuẩn SGK: Đáp án đúng: Gió Tây ôn đới ấm và nhẹ trườn lên trên gió Đông cực lạnh và nặng. Gió Đông cực và gió Tây ôn đới ấm hơn gặp nhau ở khoảng vĩ độ 60°, không khí ấm trườn lên cao tạo thành đai áp thấp tương đối.

Giải thích chuẩn SGK: Đáp án đúng: Gió Đông Bắc. Dòng khí chảy từ đai áp cao cận nhiệt về đai áp thấp xích đạo vốn là gió Bắc, ở Bắc bán cầu bị lệch sang phải thành gió Đông Bắc.

Giải thích chuẩn SGK: Đáp án đúng: Gió Tây Nam. Dòng khí chảy từ đai áp cao cận nhiệt về phía Bắc lệch dần sang phải thành gió Tây Nam, gọi là gió Tây ôn đới. Gió Tây Bắc là gió Tây ôn đới ở Nam bán cầu.