Sự hình thành địa hình kiến tạo (Uốn nếp và Đứt gãy)

Phương trình / Quy luật áp dụng: κ(0) > 0, κ(λ/2) < 0

Giải thích chuẩn SGK: Dưới tác dụng của lực nén ép mạnh, tầng đá bị biến dạng dẻo tạo thành chuỗi uốn cong dạng sóng gọi là hiện tượng uốn nếp; nếp lồi uốn vồng lên, nếp lõm uốn võng xuống (dấu độ cong một dương một âm).

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Thường gặp trong đề thi: Nguyên nhân hình thành nếp uốn là «biến dạng dẻo dưới lực nén ép mạnh», không phải «tầng đá bị kéo đứt».

Phương trình / Quy luật áp dụng: Nhân cổ · Hai cánh trẻ

Giải thích chuẩn SGK: Nếp lồi có tầng đá ở phần nhân cổ hơn và ở hai cánh trẻ hơn; để xác định nếp lồi hay nếp lõm cần kết hợp cả hình thái «vồng lên / võng xuống» với trình tự địa tầng giữa nhân và hai cánh.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Dễ nhầm: Cho rằng nếp lồi nhất định có «phần giữa trẻ hơn» hoặc không phân biệt được tuổi đá — tiêu chí chuẩn là so sánh số thứ tự tầng đá giữa phần nhân và hai cánh.

Phương trình / Quy luật áp dụng: dh = 2A − 30t

Giải thích chuẩn SGK: Dưới tác dụng lâu dài của ngoại lực sẽ xảy ra nghịch đảo địa hình: đỉnh nếp lồi chịu lực căng, phát triển khe nứt nên bị xâm thực thành thung lũng; đáy nếp lõm chịu nén ép, đá đặc chắc nên nhô cao thành núi.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Dễ nhầm: Giải thích nghịch đảo địa hình là do «đỉnh nếp lồi bị ép sập xuống» — SGK chỉ rõ là do chịu lực căng sinh khe nứt → dễ bị xâm thực.

Phương trình / Quy luật áp dụng: offset = slip

Giải thích chuẩn SGK: Đứt gãy có dịch chuyển ngang là chủ yếu làm các tầng đá bị cắt lệch theo phương ngang: cùng một tầng đá ở hai bên mặt đứt gãy trượt lệch nhau theo đường phương với độ lệch bằng đúng cự ly dịch chuyển ngang.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Dễ nhầm: Cho rằng đứt gãy chỉ có dịch chuyển lên xuống — thực tế phương dịch chuyển có cả phương ngang và phương thẳng đứng.

Phương trình / Quy luật áp dụng: relief = throw

Giải thích chuẩn SGK: Đứt gãy có dịch chuyển thẳng đứng là chủ yếu: khối đá nâng lên thường tạo thành núi khối tảng hoặc vùng cao (địa lũy), khối đá hạ xuống thường tạo thành thung lũng hoặc vùng trũng (địa hào); dọc tuyến đứt gãy đá vụn nát dễ phát triển thành khe rãnh và sông suối.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Dễ nhầm: Gọi các núi khối tảng (Hoa Sơn, Lư Sơn, Thái Sơn) là núi uốn nếp; hoặc gọi địa hào (đồng bằng Vị Hà, thung lũng Phần Hà) là thung lũng thuần túy do dòng chảy xâm thực.

Phương trình / Quy luật áp dụng: fault = 1 · offset ≥ 120 · dh > 0

Giải thích chuẩn SGK: Đứt gãy dịch chuyển ngang làm tầng đá trượt lệch mà không nâng hạ; địa hình đã nghịch đảo hay chưa chỉ cần nhìn vào dấu của độ chênh cao giữa trục nếp lồi và đáy nếp lõm.

Lưu ý trọng tâm khi kiểm tra – đánh giá: Yêu cầu đánh giá: Nêu được đồng thời «đây là dịch chuyển ngang (tầng đá bị cắt lệch mà không nâng hạ)» và «độ chênh cao dương chứng tỏ địa hình chưa bị nghịch đảo».

Giải thích chuẩn SGK: Đáp án đúng: Tầng đá bị biến dạng dẻo dưới tác dụng của lực nén ép mạnh. Theo SGK tr.27 (A2.2 #1).

Giải thích chuẩn SGK: Đáp án đúng: Nếp lồi uốn vồng lên, nếp lõm uốn võng xuống. A2.2 #1 (p.27)。

Giải thích chuẩn SGK: Đáp án đúng: Phần nhân cổ, hai cánh trẻ. Theo Hình 2.15 (nhân nếp lồi cổ, hai cánh trẻ) + chú thích «① Cổ nhất, ⑦ Trẻ nhất» (A2.2 #6, A5 #8).

Giải thích chuẩn SGK: Đáp án đúng: Đỉnh nếp lồi chịu lực căng sinh ra khe nứt nên dễ bị xâm thực; đáy nếp lõm đá đặc chắc nên khó bị xâm thực. Theo SGK A2.2 #2 (tr.27), A5 #2.

Giải thích chuẩn SGK: Đáp án đúng: Có cả hai phương là ngang và thẳng đứng. A2.3 #1 (p.27)，A5 #4。